Tìm hiểu nghi thức hầu đồng và tín ngưỡng thờ Mẫu đã tồn tại ở Việt Nam

Nhà xuất bản Tổng hợp TPHCM và Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) ở Thành phố Hồ Chí Minh với chương trình châu Âu Vietnamica (ERC), do Viện Khảo cứu cao cấp Cộng hòa Pháp chủ trì vừa chính thức phát hành bộ sách “Điện thần và nghi thức hầu đồng Việt Nam” và “Thánh Mẫu linh tiêm”.

Viện Viễn Đông Bác cổ (tiếng Pháp: École française d'Extrême-Orient, viết tắt EFEO) là một trung tâm nghiên cứu của Pháp về Đông phương học. Tiền thân là Phái đoàn Khảo cổ tại Đông Dương từ năm 1898 và chính thức thành lập với tên gọi Viện Viễn Đông Bác cổ ngày 20 tháng 1 năm 1900, Viện có nhiệm vụ nghiên cứu, khai quật khảo cổ trên toàn bán đảo Đông Dương.

Hiện nay, Viện Viễn Đông Bác cổ thuộc Bộ Giáo dục đại học và Nghiên cứu Pháp, có 17 trung tâm nghiên cứu tại 12 quốc gia châu Á.

Trong hơn một thế kỷ tồn tại, Viện Viễn Đông Bác cổ đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về Đông phương học. Viện Viễn Đông Bác cổ cũng có những ảnh hưởng quan trọng đối với các sử gia Việt Nam thế kỷ 20.

76653276-2539470816130658-2405440745302392832-n-1600x1200.jpg

Vietnamica: là Dự án châu Âu về nghiên cứu lịch sử và số hóa tư liệu văn bia Việt Nam - một trong những dự án do Hội đồng Nghiên cứu châu Âu (European Research Council) thuộc Liên minh châu Âu tài trợ.

Dự án nhằm nghiên cứu lịch sử cung tiến Việt Nam qua văn bia, số hóa tư liệu khoa học xã hội Việt Nam lưu trữ ở châu Âu và Việt Nam; tham gia đào tạo học viên cao học và nghiên cứu sinh Tiến sỹ; thiết lập thư viện điện tử, dịch thuật - xuất bản các chuyên khảo và nghiên cứu tổng hợp về lịch sử cung tiến Việt Nam.

Dự án được khởi xướng bởi GS. Philippe Papin - Giáo sư chuyên ngành Lịch sử Việt Nam của Khoa Lịch sử và Văn bản học thuộc Viện Khảo cứu Cao cấp Cộng hòa Pháp.

20191111-161947-1600x1200.jpg

Bộ sách “Điện thần và nghi thức hầu đồng Việt Nam” và “Thánh Mẫu linh tiêm” - Là hai cuốn sách đầu tiên được thực hiện trong dự án Vietnamica, được Nhà xuất bản Tổng hợp TPHCM ấn hành.

Nghi thức hầu đồng và tín ngưỡng thờ Mẫu đã tồn tại ở Việt Nam qua bao thăng trầm của lịch sử dân tộc.

Tác giả Maurice Durand (1914-1966), đại diện của Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội, đã đích thân đi diền dã nhiều nơi, đi từng góc phố - nơi đâu có điện thần là đến để nghiên cứu về hiện tượng mà ông cho là rất đặc biệt này. Và ông được mệnh danh là vị “thành hoàng” đích thực về Việt Nam học của Pháp với công trình nghiên cứu về chủ đề hầu đồng hết sức ấn tượng.

Cuốn sách bao gồm phần nghiên cứu, phân tích, mô tả hoạt động hầu đồng, điện thờ, trang phục của các thanh đồng Việt Nam những năm 40-50 thế kỷ XX. Tác giả miêu tả hiện tượng lên đồng bằng con mắt quan sát khách quan, không định kiến dưới góc nhìn khảo cứu một cách nghiêm túc theo quan điểm nhân học phương Tây hiện đại.

20191213-095450-1600x1200.jpg

Điện thần và nghi thức hầu đồng Việt Nam ghi lại những nghi thức nhập môn hầu đồng sơ khai, hoạt động hầu đồng lặng lẽ dưới vỏ bọc ồn ào đầy biến động của thủ đô vào thời kỳ đó.

Vào năm 2016, khi tín ngưỡng này được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại thì tín ngưỡng thờ Mẫu Việt Nam mới thật sự được tôn vinh và được biết đến rộng rãi hơn trên thế giới.

Tác phẩm giúp bạn đọc truy nguyên tín ngưỡng thờ Mẫu giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX qua việc mô tả các trình thức: Lên đồng; Nhập môn trình đồng; Điện thần và văn chầu, cùng các phụ lục: tranh vẽ màu; hình ảnh; đồ cúng và vật phẩm vàng mã; tục thờ Hổ; tín ngưỡng thờ Trần Hưng Đạo; truyện về tín ngưỡng thờ Liễu Hạnh ở Phố Cát và bản dập, phiên âm, dịch nghĩa Chư vị văn chầu.  

Tác phẩm “Thánh Mẫu linh tiêm” ­– tác giả: khuyết danh; tổ chức biên soạn: Olivier Tessier; dịch và giới thiệu: Phạm Văn Ánh, Nguyễn Thị Hiệp.

Linh tiêm, nghĩa là chiếc thẻ tre, tiếng Việt gọi là “thẻ” hoặc “xăm”. Trong mấy trăm loại hình chiêm bốc, bói toán, ảnh hưởng lớn nhất phải kể đến là “đoán linh tiêm” (rút quẻ, rút xăm), “chiêm tiêm” (đoán xăm), “thần tiêm”, “thánh tiêm”… Trong dân gian lưu truyền câu thành ngữ “Vào chốn miếu đường làm hai việc: thắp hương và cầu tiêm hỏi sự tình”.

Bộ Thánh Mẫu linh tiêm được xuất bản mang kí hiệu A.2431, hiện lưu trữ tại Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm (Hà Nội). Bản microfilm kí hiệu N0793 lưu trữ tại Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp. Bản này ghi số tờ gồm 53 tờ, tuy nhiên do đánh nhầm số tờ nên thực tế chỉ gồm 52 tờ (thiếu tờ thứ 28, sau tờ 27 là tờ 29 trong khi nội dung văn bản không hề bị ngắt quãng). Các linh tiêm được phân làm 3 loại: “thượng” (tốt) chiếm tỉ lệ lớn nhất với 46%, “trung”, “hạ” (xấu) chiếm tỉ lệ thấp nhất với 18%.

Bên cạnh bộ linh tiêm này, hiện còn một bộ linh tiêm khác tương tự, đó là Linh tiêm đền thiêng Bắc Lệ Công Đồng (được sưu tầm tại tỉnh Lạng Sơn năm 2006) – gồm 24 ván in, mỗi ván in hai mặt, tổng cộng 48 linh tiêm (nhưng bị mất ván linh tiêm thứ 5 và 6).

Trên cơ sở này, nhóm dịch Điện thần và nghi thức hầu đồng Việt Nam triển khai dịch nghĩa, lên khuôn, chụp hình cuốn sách gỗ và lưu bản dập của EFEO vào phần phụ lục.

Nội dung chính của hai bộ linh tiêm này phân làm 12 mục tương tự nhau: Tổng đoán (đoán chung), Tự thân (bản thân), Gia trạch (nhà cửa, đất đai), Phong thủy (đất cát, mồ mả), Cầu mưu (dự định), Hôn nhân (cưới hỏi), Lục giáp (sinh đẻ), Xuất hành, Hành nhân (người đi xa), Thất vật (mất của), Quan sự (việc quan, việc kiện tụng), Bệnh hoạn (đau ốm).

Quá trình xuất hiện, sử dụng linh tiêm trong tín ngưỡng dân gian cho thấy một quá trình dài đi từ thiêng liêng đến phàm tục. Hiện nay ở nhiều đền, phủ vẫn lưu hành các thẻ xăm có nội dung khác nhau, có bộ khá mới, được soạn theo hướng thích nghi với hoạt động và nhu cầu của con người trong xã hội hiện đại. Tục xin thẻ ngày nay gắn liền với các nhu cầu thực tế như tiền tài, danh vọng, con cái, nhân duyên…

HOÀNG NGÂN

Bình luận (0)

Gửi bình luận của bạn

Captcha